Tanzimat’la beraber batılılaşma, kadın erkek eşitliği,kadının toplumdaki varlığı yahut var olmasının gerekliliği edebiyata yansır.Ahmet Mithat Efendi’den Namık Kema’e,Şemseddin Sâmi’den Fatma Aliye Hanım’a her yazar Tanzimat’tan Cumhuriyet Edebiyatı dahil farklı dönemlerde kadının ‘‘yeni” varlığını görücü usulle evliliğe karşı çıkarak,kadının sosyal yaşamda yer alması gerektiğini savunarak,kadının eşini seçme hakkının olduğunu belirterek işlenir.Fakat Servet-i Fünun‘a tepki olarak doğan Fecr-i Ati topluluğu yazarlarından olan ve 2.Meşrutiyet döneminde yazmış olan Cemil Süleyman,kendinde önceki yazarlardan farlı olarak “kadının cinsel hayatını” yaşama isteğini açıkça romanında ifade eder.Yani kadın,bence edebiyatımızda ilk kez cinsel arzusu ile bir insandır.Elbette daha önceki birçok romanda kadın cinselliğini yaşar.Kimi zaman fuhuşla (Sefile),kimi zaman bir aşk üçgeninde (birçok örneği var),kimi zaman kocasının akraba yahut arkadaşına duyulan aşk ve bu aşkın ihanetle sonuçlanmasıyla (Aşk-ı Memnu ve bir nebze Eylül) yahut aradan çekilmeyle sonuçlanmasıyla, kimi zaman lezbiyen bir ilişkiyle (Saime)kimi zaman da evliliğinde ,kimi zaman felaketle sonuçlanarak ama takıntı halinde bir tutku eşliğinde (Zavallı Necdet) kadın cinsel hayatını yaşar.Fakat bekar/dul bir kadının cinselliğini yaşamak arzusunu,kadın erkek ilişkisinde normal bir istek olarak yansıtan bence ilk romanımız.Evet,roman bir trajedi ile sonlanır,lakin bu trajedinin nedeni kadının cinsel hayatını yaşaması değildir.Aradaki yaş farkı ve buna bağlı kıskançlık trajediyi doğurur.Yaş farkına değinmişken bu konudan bahsedip,ardından romanın konusu üzerine yazacağım.Aradaki yaş farkı romanın catışmasıdır.Kadının bu yaş farkından dolayı endişeleri vardır.Çevre faktörü,olası bir evlilikte zaman geçtikçe genç erkeğin yaşından dolayı ondan vazgeçme olasılığı korkuların sebebidir.Bu noktada da roman farklı bir yerdedir.Daha öncesinde,-dönem olarak bu romandan önce (Aşk-ı Memnu’da Firdevs Hanım) ve sonra yazılmış(Yeşil Gözlü Kız’da evin hanımı),-kendinden küçük birine ilgi duyan ya da yaşından endişe duyan kadınların profilinden farklıdır.

Hepsinde yüzüne düzgün sürmüş,yaşını kabul etmeyen, gülünç duruma düşen,aşığı ile gezerken nefes nefese kalan,onları paralarıyla elde tutan vb. kadınlar vardır.Bu romanda kadın yaşını kabul eder.Genç adama aşık olsa da gençlik sevdasına düşmez.

Edebiyat hayatını asıl mesleği doktorluğa dönerek yarım bırakan yazar,ilk olarak hikaye ile yazı hayatına başlar.Fecr-i Âti topluluğunda olsa da aslında Servet-i Fünun etkisinde yazar.

Romanda Beykoz gezi yerleri ,aksam gezintileri yansıtılır. .Otuzunu aşkın,evinde hizmetçi ve aşçısıyla birlikte on yıldır yalnız yaşayan dul bir kadının can sıkıntılarını,cinsel tutkularını korkularını,aşkını ve kıskançlığını anlatır.Kadın can sıkıntısıyla penceresinden Beykoz çayırlarını izler,burada akşam gezmeleri yapar.Bu gezmelerden birinde peşine yirmi iki yaşında bir genç takılır.Kadın gencin siyah gözlerine vurulur.Yıllardır yalnız olan kadın aradaki yaş farkını düşünse de bu farktan endişe duysa da aşkından ve yıllardır yaşamadığı cinsel hayatın etkisiyle,duygularına yenik düşer.Uzaktan bakışmalar ,mektuplaşmalar,kırda gezmeler zamanla yerlerini delikanlının kadınının evine girmesine bırakır.Kadın yaş farkı haricinde toplumu da düşünür.Toplumsal normlara,geleneğe uygun olmayan bu aşk,kadının yaş farkından dolayı endişelenmesi derken kadın hüzünlü bir hal alır. Mutluluğun elinden gitme ihtimali kadının ruhsal dengesini bozarken genç adamın ailesinin genci bir kızla nişanlaması, kadına daha seyrek uğranması bir cinayete sebep olur.

Psikolojik tahlillerle dolu olan roman,dul bir kadının aşk ve cinsellik özlemlerini cesurca işler.

Osmanlının don dönemindeki konak yaşamını bir sınıf çatışması zemininde işleyen,sınıfsal farka eleştiride bulunan Kızılcık Dalları romanı, yazarın olgunluk dönemi eserlerindendir.Sınıf çatışması konakta yaşayanlar ve çalışanlar arasında gerçekleşir.

Tasvir ve sosyolojik tahlile dayalı ve zamanda geçmişe dönüşlerin olduğu roman,otuz altı bölümden oluşur ve tıpkı yazarın bir başka  romanı olan  Yaprak Dökümü’nde olduğu gibi bir de sonuç bölümüne sahiptir.

Roman,henüz dokuz yaşındayken Nadide Hanım’ın konağına evlatlık /hizmetli olarak giren ve ailenin çocukları Dürdane,Naciye,Seniye ,torunlar arasında kendine bir yer arayan Gülsüm’ün konaktan kanto sanatçısı olarak ayrılmasına kadar olan hayat hikâyesini anlatır.Bu hayat hikâyesini Gülsüm’ün etrafındaki kişilerle,onun etrafında gerçekleşen olaylarla ve konak yaşamının aktarılmasıyla okuruz.

Romanın ana karakteri Gülsüm,önce babasını ardından annesini kaybetmiştir.Bu yalnızlık onun konaktaki “evlatlık” statüsünü belirler.Bu statü ise romanın zemini olan alt üst tabaka çatışmasını kuvvetlendirir.

Kitap,efendi ile köleliğe eleştiride bulunur.Evlatlık/hizmetli Gülsüm’ün neredeyse her olayda suçlu bulunması,haksız görülmesi ya da yaptığının araştırılması yahut kimseye yaranamaması,göz hapsinde olması,Gülsüm’ün en çok değer verdiği kişi hakkında Gülsüm’e yalan beyanda bulunulması vb ayrıntılarla romanın eleştiride bulunduğu konu kuvvetlendirilir.

ALINTILAR

✏️İnsan kalbi kaidesiz bir şeydir.

✏️Malum ya, akıl başkadır,fikir başka.

Geçmişe özlem ve yaşamak isteyip de yaşayamadığı hayatın sızısı,kendisine ölçüp biçilip giydirilen hayatın içinde sıkışmışlık,solmuş bir elbise metaforu ile işlenirken ilk öykü olan Soluk Sarı Elbise içime işleyen bir öykü oldu.Öykünün sonunda okunan salâ,mahallenin bakkalının salâsı iken aynı zamanda geçmişin, öykü karakteri Sinan’ın ve Müjgan’ın yaşanmamış yıllarının da bir salâsıdır.

Genel olarak anlar içindeki duyguları,katmanlı olayların bir noktasını,odağını ve bir kesiti yalın bir dille anlatan öykülere sahip kitabın ikinci öyküsü ise Dilsiz Kırlent’tir.Öykünün diline adeta nesneler eşlik eder.Nesnelerin karakterlerle özdeşen varlıkları,kokuları vb ninimalist bir anlatıma sunulmuştur.İki kadının ağrısını,sızısını anlatan ve özlemek üzerine kurulu olan bu öykü,ilk öyküye de bir selam verir.

 Gençliğin Ertesi…Gençken beklediği beyaz atlı prens ile gerçekler çarpışırken İsmet,gerçeği gençliğinin ertesinde, olgunluk döneminin başlarında kavrar.”Beni  okutun” dediğinde, “mutsuzum”diye haykırdığında kendisini dinleyen tek bir kişiyi bulamamış olan İsmet,boşanma kararı aldığında artık koca bir kadındır ama ataerkil düzen,kadın üzerinde o sessiz şiddetini  çoktan kurmuştur.Yer yer bilinç akışı,yer yer de geriye dönüş teknikleriyleil anlatılan öykünün en etkileyici yanı,acının,karakterin kişilik özelliği olan “deli kız” üslubu ile aktarılmasıdır.Öykünün finali de bu bağlamda hayli absürttür.Bir gençlik illüzyonunun kaybı,sevgisiz hayatın peşin ödenen bedeli,ve gitgide artan hayal kırıklıkları,içe işleyen bir dille anlatılır.

Genel olarak ölüm ve ölenin ardında kalanlar üzerine yazılan öykülerden biri olan Ada Rüyası, şiirsel bir anlatıma sahiptir.Doğrusal ilerlemeyen bu öykü tıpkı rüyalar gibi;atlamalı,sıçramalı, imgeseldir.Öykü boyunca sesler,renkler,kokular birbirine bağlanır. Hal böyle olunca yazar,sarsıcı bir atmosfer kurmuş olur ve bir yas sürecini bu atmosferde aktarır.Bireysel acıların yanında küresel acılara da değinen öykü,geride kalmaya,geride kalana sessiz,incelikli bir ağıt gibidir.

Kitaba adını veren Kelebek Çalısı,ismi ile beni mübadil babaannemin bahçesine götürürken konusu ve anlatımıyla da bir iç çektirdi.Aile içi psikolojik şiddet,kadının varlığı,çaresizliği trajik bir son ile anlatılır.Behiye,kapana sıkışmış hissi ile yaşarken bu hissi ona yaşatanlar tanımlanır.Zorla devam ettirilen bir evlilik ve yaşanan kaçış,bir cinnet ile son bulur.

Kitap içinde katmanları olan bir öykü “Yok Artık Daha Neler” toplumsal cinsiyet rollerine dokunan psikolojik tahliller barındırır.Öykü,farklı karakterlerin bakış açısıyla inşa edilmiştir.Evlilik, sadakatsizlik, iletişimsizlik zeminine kuru öyküde uçurum olarak nitelendirilecek sınıfsal farklılıklarda yer alır ve karmaşık bir ilişki yumağı ile okuru baş başa bırakır.

Büyük bir travmayı çocuk dünyası bakış açısıyla anlatan Annesiz Çocukların Adı öyküsü çocuğun acısını oyun diliyle nasıl aktardığını, nasıl bu yolla yas sürecini yaşadığını gözler önüne serer. Buruk bir öykü… İstanbul Kutusu, ajitasyona sığınmadan en duru haliyle geçim sıkıntısını, aile bağlarını anlatırken, Güvercinler ve Cenaze öyküsü bir babaya hakkını kırgın biçimde helal edişi anlatır.

BIr annenin yoksulluk, toplumsal eşitsizlik ve aile içindeki trajediler sarmalındaki yaralı ve gururlu durumu ve var olma mücadelesi anlatılır Ayçöreği ve Bisiklet öyküsünde. Öykü suça, cezaya, yaralı gurura ve mücadeleye değinirken, erken büyümek zorunda kalan çocukluğa da dokunur.

Öykülerde atmosfer ustalıkla kurulurken anlatımdaki duru dil sayesinde anlatılan her ne kadar acı olsa da asla onu ajitasyonla dibe çekmez.

Sessiz Tanık, öykü nesneleşen bir insan gözünden değil bizzat insanlaşan bir nesnenin; evin gözünden bir aile çöküşünü, yalnızlaşmasını aktarır. Geçmiş ihtişamı şimdiki zaman ise kasveti ile vardır.

Anlatıcısı çocuk olan Halamın Mendilleri öyküsünde aile içindeki bir trajedi yine bağırıp çağırmadan, kokularla,çeyiz sandığındaki mendillerle aktarılır.İki farklı yapıdaki kadın öykünün zeminini ve çatışmasını oluşturur; anne ve hala.

Kalkın Omuzlarımdan öyküsünde şehirlerarası otobüs yolculuk bastırılmış arzuların, dayatılmış evliliğin, yarım kalmış bir aşkın ve yas yolculuğu ile eş biçimde ilerler.Bir kadının omuzlarında  koskoca hayati vardır ve kadın yolculuk esnasında omuzlarındaki yüklerle, o yüklere sebep olanlarla hesaplaşır, yüzleşir.

Tahir’in Delileri öyküsünde yazar, ev içindeki şiddete, güç dengesine, gerçeklik algısının yitimine değinirken, tüm bu durumların bir kadının hayatına nasıl yansıdığını gözler önüne serer.

Bazen bir hayal içinde bulunulan zorluğu aşmaya yardımcı olur mu? Psikolojik ağrılar bedene de yayılır mı ?Yalnızlık akılda hayali bir oyuncak  varlık ardından o oyuncağı yaşamının tam ortasına bırakmaya neden olur mu?  Pencerelerin Ardı öyküsü bir kadının mutsuzluk kıskacında sıkışmasını, evlilikteki iletişimsizliği, susuşları, yalnızlığını hayali bir figürle aşmaya çalışmasını anlatır.

Zamanı Geldi mi? Öyküsü kitabın son öyküsüdür.Özgürleşme çabasını barındır fakat bu özgürleşme geç kalınmış bir özgürleşme çabasıdır. Ataerkil düzende sabır ve katlanma kadına biçilmiş bir roldür. Öyküde bu rolden sıyrılma çabası bir evladın şahitliğinde olur. Çocuk anneye kurtarıcı olurken kuşaklar arası bir dayanışma bulunur. Bir aile trajedisi umut yüklü bir sona erer.

Genel olarak öyküler bir trajedi barındırır.Yazarın dili bu trajediyi duru bir biçimde aktarmasıyla okurda buruk bir tat bırakmasına neden olur. Nesneler, kokular, kurulan güçlü odak ve atmosfer ise anlatılanı,anlatılan her ağır olay ve durumu destekleyici öğelerdir.

Mahmut Yesari,Ömer Seyfettin’in hikâyeleri için şöyle söyler:“Ondan evvel küçük hikâye tatsız, yavan bir şeydi.Edebiyat -ı Cedidecilerin küçük hikâyeleri lisan itibarıyla cıvık,kozmopolit, mevzu noktainazardan da daha toy,çocukçaydı.”

Ömer Seyfettin’den birçok öykü okudum.Bu kitabındaki öyküleri ağırlıklı olarak “milli değerlerin halka yansıtılması,hatırlatılması ve bu hatırlatmanın neden yapıldığı” temelinde incelemeye çalışacağım.Yazarın tarihi konu edinen öyküleri zaten kitabın içeriğini oluşturur; dolayısıyla “Yeni Lisan”dan,cocukluk temasından,tebessüm ettiren Ömer Seyfettin’den pek bahsetmeyeceğim.

Ömer Seyfettin,Balkanlar’ın acısını yaşamış ve  Osmanlı’nın adım adım,an be an yıkılışını gözlemlemiş,hissetmiş ve bunun üzerine fedakârlıkla ilgili ve insanların cesaretini taze tutmak için milli değerlerin topluma güç olması adına konusunu tarihten alan hikâyeler yazmıştır. Milli değerleri ve vatan sevgisini üst seviyeye çıkarma hedefi olan bu öykülerde,geçmişin destansı kahramanlıkları yer alır.Bu kitaptaki bazı hikayeler kurgusunu ve konusunu destanlardan da almıştır. Başını Vermeyen Şehit hikayesi, Peçevi Tarihi’nde yer alan destanın unsurlarından yararlanmıştır.Bu hikâyelerin kahramanları,yazarın kurgusuyla birleşince ideal,vatan sevgisi barındıran,örnek alınacak kişilere dönüşür.Türk halkının kendine olan güvenini,motivasyonunu yerine getirme amacı bulunan bu hikâyelere,anlatıcısı her açıdan örnek sayılacak özelliklere sahip Ferman hikâyesi örnek verilebilir. Kahramanlık,Ömer Seyfettin’in tarih konulu hikâyelerinde en çok işlenen temadır.Bu doğrultuda yazılan hikâyesinde de babası haksız yere idam edilmiş Tosun Bey,cesareti ve hızlı yapısıyla kahramandır. Aynı zamanda devletin kendisi için aldığı karara da boynu kıldan incedir;onu büyüten baba yadigarının “ devlet ve padişahın için canını ver” sözünü yerine getirir.

Milli bilinci küçük bir çocuğun gözünden ise “Bir Çocuk: Aleko” hikâyesinde aktarır.Milli kimliğin değerini,en zor şartlarda bile kimliğini haykırmanın değerini aktaran hikâye,vatan için kendini feda etmeyi,kaçıp gidebilecekken düşman karargâhını yok etme amacıyla girilen fedakarlığı anlatır.Küçücük bir bedende taşınan dev bir milli bilincin hikâyesidir.Ali,Rumlar içinde kimliğini saklar ve Rumların verdiği bir mektubu İngiliz paşasına götürmekle görevlendirilir ve Ali bu görevi milleti için gerçeklestirir,milletine hizmet eder;Cephede Türk paşasına mektubu götürür. Ardından kendini Rum gibi gösterip tekrar düşman tarafına geçer ve düşmanın yaptığı hain planı, düşman karargahında canı pahasına bozar.

Teselli hikâyesinde devlete ve millete bağlılık  aktarılırken,devletin de yönetimindeki kişilere adil oluşu anlatılır.

Tarihi konulu hikâyelerde,yazar geçmişin başarısını, gücünü hatırlatır,olaylar genellikle Osmanlı’nın parlak döneminde geçer.Buradaki amaç ataya saygı ile eskiden yaşayan kahramanların millet bilincinde yaptıkları fedakârlıkları hatırlatmakla duyguları perçinlemek ve tükenmekte olan ülke nefesine soluk katmak ve inancın dirilmesini sağlamaktır.Kitapta yer alan Kütük hikayesi de bu bilinçle yazılmış diğer bir hikaye olup yine kahraman bir karaktere sahiptir;  düşmanın mert ve cesur olanını seven Arslan Bey, düşman ordusundan kaçanlara aman vermeyen bir yapıya sahiptir.Hikaye düşmandan kaçmanın alçaklığına değinirken,askeri bir zeka sayesinde savaşta geçen bir olayı anlatır.Bir başka askeri başarıya ve bu başarının nedenlerine dikkat çeken Vire hikâyesi yine ana karakterinin stratejiyi iyi yapması,cesaret göstermesi,koşulları iyi tanımasıyla ve değerlendirmesiyle kahraman bir yapıdadır.Vire,Balkanlarda geçer.Topuz,kitabın bir başka hikâyesidir ve bir elçi üzerinden Türk onur ve gururunu anlatır.Zekânın kazandığı, savaşmadan stratejinin kazandığı,cesaretin en üst seviyede olduğu hikâyelerdir.Türklük duygusunu yüceltirken Türk’ün zekasıyla yapabileceklerinin yeri geldi mi nasıl korkutucu,sarsıcı ve şaşırtıcı olduğunu işler.

Hürriyet Gecesi hikâyesi kitaptaki diğer hikâyelere göre soyut bir dille yazılmıştır ve felsefe izleri barındırır.Yazar sorar; “ Meşrutiyetle hürriyeti alkışlayanlar,kutlayanlar, yarın ne yapcak?” aydın kesime bir yandan eleştiri de bulunur.Manayı bulmadan coşkuya kapılanlara bir eleştiride bulunur.

Çerçeve hikâye tekniği ile yazılan Kaç Yerinden? hikayesinde içinde bulunulan durum romantize edilir ve içinde bulunulan 1. Dünya Savaşı yılları ile tezatlığı aktarılır.Asıl kahramanlığın cephede bulunmak olduğu öne çıkarılır.Kahramanlar şiirlerde anlatılanlar değil,cephede olanlar,gazi olanlar,şehit olanlardır.

Forsa hikayesinde bayrak sevgisi ve bayrağa saygı işlenir. Aynı ölçüde  vatan sevgisi de hikâyede merkezdedir.

Şehitlik makamını irdeleyen Başını Vermeyen Şehit hikâyesi,savaşan halka güç vermek,şehitlik makamının önemini vurgulamak ve milli duyguları yüceltmek amacı taşır.Pembe İncili Kaftan devlet ve millet için bir fedakârlık yapılıyorsa bunun karşılıksız olması görüşünü yansıtır. Devletten her zaman alınmayacağını biraz da devlete verilmesi gerektiği düşüncesini irdeler. İdeal,fedakâr, kendini milletine adamış bir başka karakter de Doğan Bey’dir ve Büyücü hikayesinde karşımıza çıkar. Bilim adamı olan Doğan Bey,kendini bileme adayıp dış dünyadan kendini soyutlamıştır vebilim ile milletine fedakarlık içinde hizmet eder.

Ömer Seyfettin’in askeri dehayı, vatan sevgisini ve mutlak fedakârlığı merkezine alan tarihi hikâyeleri, çökmekte olan bir imparatorluğun küllerinden milli bir bilinç uyandırma çabasını derinlemesine gözler önüne serer.

Yazarlarımızın üretimden sonraki aşamada yaşadıklarına acı bir selam veren bir bölümde, Mahmut Yesari’nin bir ara roman karakteri olduğu bu roman,dedikodunun etkilediği hayatları anlatır.

Milli Edebiyat ve Cumhuriyet Dönemi akımlarında mekânlar İstanbul dışına çıkar,Üvey Ana da bu ayrıntıyı barındırır.Diyalog ağırlıklı romanda,inkılapların halka yansıması da vardır.

Ömer Seyfettin’in tavsiyesi ile Aka Gündüz adını tercih eden yazarın asıl adı Enis Avni’dir.Milli Edebiyat’ın sade dil anlayışının öncülerindendir.Ömer Seyfettin’in açtığı yol sadece dilde değildir;konuların ve karakterlerin halk arasından seçilmesi,her kesimden karakterin edebiyatta yer alması da açtığı bu yolda yer alan ayrıntılardır.Üvey Ana bu özelliklerin tümünü taşır.

Tüm iyi niyetli çabalara rağmen dedikodu ve kötü niyet neticesinde oluşan yanlış anlaşılma, önyargı,şüphe ve kıskançlık gibi sebeplerle,son pişmanlığın fayda etmeyeceği olayların yaşandığı hüzünlü bir romandır.

Türk mürebbiye kavramıyla,çocukların Türk mürebbiyelere emanet edilmesiyle,yurtdışında Türk işletme ve mağazalarının bulunması ve Türk köylüsünün cahil,pis olduğuna dair düşüncelere antitez oluşturmasıyla Türkçülük düşüncesinden izler taşır.

Yazar,romanlarında toplumun her kesimine yer verir.Yıllar öncesine ait kadının sıkıntılarının hala geçerli olması acıdır.

Yazar,“üvey ana“ kavramını romanlarında sıkça kullanır.Üvey ana bazen vicdanlı,bazen bunun tersidir.Bu romanda üvey ana Lale;fedakâr,iyi kalplidir.Emin Bey’in kızı Bibi’ye iyi bir annelik yaptığı gibi,Emin Bey ve kızının sağlığı için birçok fedakârlıkta bulunur.Fakat Lale’nin köylü oluşu,eve bir mürebbiye olarak girip zengin Emin Bey’le evlenmesi,kızın verem teşhisini kocasının sağlığını düşündüğü için saklaması ve kendi kendine onu iyileştirme çabası;bu çabayla birlikte gizli saklı birtakım planlar yapıp uygulaması dedikoduların ateşini yükseltir.İfira derecesine yükseldiğinde,ölen kardeşi Gül’ün yerine koyduğu Bibi ve kocası ondan süphelenirler.

Art arda gelişen olaylarla bu şüphe artar ve Lale için artık iftiranın,kıskançlığın,şüphenin sonucunu yaşamak kalır.Bibi’ye ve kızına düşkün olan Emin Bey için harcadığı tüm çabalar,özellikle Emin Bey tarafından çevrenin ektisiyle yanlış anlaşılır.Ayrıca Lale’yi büyüten,onu kız enstitüsünde okutan Lobut Ağabey ve neredeyse tüm kişiler onu suçlar.Oysa Lale’nin evlilik kararında en etkin şey,baba ve kızın sağlıklarını korumaktır.Lakin bu iyi niyetin karşılığı, dedikodulardan doğan şüphenin yaptırdığı şeyler olur.

Emin Bey şüphenin etkisiyle hareket ederek mutlu olan aileyi kendi elleriyle mahvederken,kızı Bibi her daim üvey annesi için ikilemdedir.Gerçek elbette gün yüzüne çıkar lakin artık her şey için çok geçtir.

ALINTILAR

Geriye bakarsanız ilerideki yolu kaybedersiniz.

Bir tutam ağu gibi yuvarlak dünyanın en anlaşılmayan tarafı hayattır.

Grekçe hariç yaşayan tüm Avrupa dillerinden daha eski olan Türkçenin ayrıntılı ve yalın anlatımını barındıran bu kitap; dilin tarihsel olaylarla paralel gelişimini aktarırken dil bilimi ve Türkçe ile ilgili birçok değerli bilgiye kaynaklık eder.

Dört bölümden oluşan kitap; sade bir üslupla Türkçenin dünya dilleri arasındaki yerini,tarihi gelişimini, ses ve biçim özelliklerini, Fonatik,fonoloji ve gramer yapısını, Türkçenin kollarını ve yayılma alanlarını, Türkçenin çeşitli kollarını kullanan nüfusları işler. Türk dilinin özelliklerini ayrıntılarla ele alan kitapta,Türk dilinin tarihi gelişiminde dönemler ve eserler anlatırken kitap genel olarak öz bir anlatım benimsenmiştir. Türk dilinin tüm konularını barındırmasına rağmen hacim olarak ince olan kitap, dil bilimcilerden ziyade konuyu merak eden herkese hitap etmektedir.

Özellikle kavram kargaşası yaşanan “ölçünlü dil “ (yazı dili) , lehçe, ağız, resmi dil  gibi terimler açıklığa kavuşturulur.

Yazılı metinlerden önceki süreçlere de değinilen kitapta; Türkçe – Sümerce ilişkisi İlk Türkçe dönemi olarak , Saka Türkçesi, yazılı metinlerden önceki dönemde İlk Türkçe ve Ana Türkçe dönemleri kapsamlı biçimde incelenir .Eski Türkçenin ilk dönemini oluşturan Köktürk yazılı metinlerindeki harfler, Köktürk yazısı ve özellikleri incelenir. Bilge Kağan, Köl Tigin ,Tunyukuk Bengü Taşları incelenir. Ayrıca Köktürklerden kalan diğer anıt ve yazıtlar da kitapta yer alır. Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonraki ilk İslami eserler de mercek altına alınır.

Türkçenin iki yazı diline ayrılması ve Oğuz ağzına dayalı ikinci bir yazı dilinin oluşmasına neden olan tarihi olaylar aktarılırken bu durumun dile yansıması irdelenir.

Osmanlı’nın son döneminde geçen romanda,döneme ait birçok ayrıntı aktarılır. Yayınevi kitabın orijinalinde olan çizimlere yer vermiştir.Dönemin sosyal hayatı, giyim kuşamı, yeme içme alışkanlığı ve İstanbul’un sokakları yansıtılırken evlere kabul edilen hizmetçilerin profili de aktarır.Hizmetçileri evlere gönderen ve  aracı olan kolcuların gerçek yüzlerini, niyetlerini yansıtan roman dönemin bazı hizmetçilerine eleştirel bir gözle bakar. Romanın dili çok eğlencelidir. Özellikle romanda yalıda yaşayan ailenin hayatının anlatıldığı bölümler ve genel olarak roman tebessüm ederek okunur. İş yapmayan ,ahlaki değerlere uygun davranmayan hizmetçilerden bıkan Hoca Sâlime Hanım, hanımefendisi için İstanbul konaklarına hizmetçi bulan Kolcu Kadın Hatice Hanım’ın kapısını çalar.Hizmetçi aranan yalıdaki erkeklerin hiçbiri evli değildir. Kocası sürgünde olan Nihal kolcu kadın aracılığıyla  yalıya girer ve artık yalı eskisi gibi değildir.Bir dönemi kıyafetleriyle,adetleriyle, gezinti yerleriyle, yalı ve kenar mahalle yaşantısıyla yansıtan roman, içindeki karakterlerin özellikleri ile de eğlencelidir.

Ahmet Rıfkı şair, romancı ve araştırmacıdır; özellikle Bektaşilik alanında araştırmaları bulunur. İkinci Meşrutiyet’in ardından mizahi şiirler ve yazılar kaleme alır, İkinci Meşrutiyet’in ilanı sonrasında Bektaşilik, mizah ve siyaset gibi birbirinden farklı alanlarda çalışmalar yapar.

Bir kadının annesine yazdığı hayali bir mektup üzerine kurulu olan bu kitap,bir anlamda içinde derin bir hesaplaşma barındırır.Bu kitaptan bahsetmeden önce, yıllar evvel okuduğum Çöl Çiçeği kitabından biraz bahsedeceğim.Çöl Çiçeği otobiyografik bir eserdir ve kadın sünnetine karşı küresel bir farkındalık yaratmıştır.Waris, Somalili bir ailenin kızıdır; küçük yaşta sünnet edilir ve yine çocuk yaşta evlendirilmek istenir.Waris,kendi hayatını kurabilmek için doğduğu topraktan kaçar ve dünyaca ünlü bir model olur.Anneme Mektup kitabı ise Waris’in ünlü olduktan sonraki hayatında annesi ile hesaplaşmasını barındır.Aynı zamanda Çöl Çiçeği’nde anlattığı olayın travmasını da aktarır.Annesini geleneksel yönünü anlamaya çalışırken ve onu özlerken bir yanda da kızgınlığını dillendirir.Kadın sünnetinin bir anne kız ilişkisini nasıl zedelediği gözler önüne serilirken,aktivist yazar bu durumun psikolojiye yansımasını ele alır.Kitapta en çok, zamanında kaçmasına yardım eden annesine duyduğu sevgi vardır.Kendi geleneklerini reddettiğini düşünen annesinin yüzüne söyledikleri ve söyleyemedikleri,ona duyduğu sevgiyle yazdığı bu uzun mektupta bulunur.Bu mektubu,annesini Viyana’da son gördüğü günlerden birkaç ay sonra Güney Afrika’daki “sığınağı” olarak nitelendirdiği evinde yazar.Annesi ile son görüşmesi fırtınalı geçen Waris,mektubunun ilk satırlarında gelenek ile yeni olanın çatışmasını hayli acı biçimde aktarır.Beş deve karşılığında yaşlı bir adamla evlendirilmekten kaçan Waris kendi Afrika’sının bir kadınıyken;annesi,adetleri ve eski usulleriyle yaşayan,geleneğe bağlı Afrika’nın bir başka kadınıdır.Mektubun alt metninde hep bu çatışma yer alır.Olanlar,söylenenler, söylenemeyenler  ve sonucu belirleyen etkenler hep bu çatışmadan doğar.Annesi Waris’in giyim kuşamı da dahil olmak üzere köklerinden kopmuş olmasıyla itham ederken oysa Waris Somalili olmaktan gurur duymaktadır.Annenin geleneklerine bağlı oluşu,Waris’in ise gericilikle ve kadının yeri hakkındaki mücadelesi ,düşünceleri  var olan çatışmayı sürekli alevler.

Kitap aynı zamanda bir arayışı barındırır:“Nereye aitim,kök salabilecek miyim?”soruları bu arayışın temeliyken;soruların yanıtlarını bulan güçlü bir kadın satırlarda yer alır.

Aktivist olan yazarın Afrika için yaptıkları ve düşünceleri de kitap boyunca aktarılır. Özellikle Afrika için;kendi kendine üreten ve var olan, bunu kendine güvenen gençlerle yapacak olan ve dış yardımlardan ziyade kendi kendini yönetebilen bir düzenin kurulması gerektiği görüşünü  benimser.

Waris’in annesine yazdıkları yaşanan bir olaya, aralarında geçen bir konuşmaya ve anılara paralel olarak ilerler.

Kitap,annesinin kalbini tekrar kazanmak için çabalayan bunu yaparken birbirini bağışlamayı isteyen bir kadının hem anne kız ilişkisindeki emeklerini hem de Afrika’nın geleneklerine ,kadınlarını küçümseyen anlayışına,kıtanın sorunlarına karşı verdiği mücadeleyi anlatır.

Kitabın sonunda ek olarak Waris Dirie’nin 2004 yılında toplantılarda yaptığı konuşmalar yer alır.

ALINTI

Kaderinle yüzleşmemek demek onu elden çıkartmak demektir.